Giá trị văn hóa và lịch sử của đông trùng hạ thảo: từ cao nguyên Tây Tạng đến phòng nuôi cấy hiện đại

Đông trùng hạ thảo xuất hiện trong y văn cổ truyền từ khi nào?

Đông trùng hạ thảo được ghi chép trong y văn Trung Hoa từ khoảng thế kỷ 15, sau đó xuất hiện đầy đủ hơn trong các bộ bản thảo đời Thanh, tiêu biểu là Bản thảo cương mục thập di của Triệu Học Mẫn (năm 1765). Y văn cổ xếp vị thuốc này vào nhóm bổ phế, ích thận, dùng cho người suy nhược sau bệnh dài ngày. Tên gọi bắt nguồn từ quan sát dân gian: mùa đông là con sâu, mùa hạ hóa thành cây cỏ.

• Trong Đông y cổ truyền, vị thuốc được mô tả vị ngọt, tính bình, quy vào hai kinh phế và thận.
• Công năng ghi trong y văn thường gắn với bổ phế, ích thận, dùng cho người ho lâu ngày, hụt hơi, mệt mỏi kéo dài.
• Vì sản lượng tự nhiên rất thấp, vị thuốc từng chỉ dành cho hoàng gia và tầng lớp quyền quý.
• Trong y học cổ truyền Tây Tạng, dược liệu này có tên gọi riêng là yartsa gunbu, nghĩa gần đúng là cỏ mùa hạ, sâu mùa đông.
• Tại Việt Nam, vị thuốc được biết đến qua các bài thuốc Đông y bồi bổ, thường phối cùng nhân sâm, kỷ tử hoặc hoàng kỳ.

Vì sao đông trùng hạ thảo Tây Tạng lại quý hiếm đến vậy?

Cordyceps sinensis chỉ hình thành trong điều kiện sinh thái rất hẹp: đồng cỏ núi cao ở độ cao 3.000-5.000 m thuộc cao nguyên Thanh Hải - Tây Tạng và các vùng núi Himalaya. Nấm ký sinh trên ấu trùng bướm thuộc họ Hepialidae, phát triển suốt mùa đông và nhú quả thể lên khỏi mặt đất vào đầu mùa hè. Con người chưa nhân nuôi được vòng đời này ở quy mô công nghiệp, nên toàn bộ nguồn cung vẫn phụ thuộc vào thu hái tự nhiên.

Chính sự khan hiếm, công sức thu hái và nhu cầu tiêu thụ lớn đã đẩy giá loài này lên nhóm cao nhất trong các dược liệu tự nhiên trên thế giới. Với nhiều cộng đồng du mục vùng cao, mùa thu hái đông trùng hạ thảo trở thành nguồn thu nhập quan trọng bậc nhất trong năm.

Mùa thu hái ảnh hưởng thế nào tới đời sống cộng đồng vùng cao?

Ở nhiều huyện vùng cao thuộc cao nguyên Thanh Hải - Tây Tạng, thu nhập từ mùa thu hái có thể chiếm phần lớn tổng thu nhập tiền mặt hằng năm của hộ gia đình du mục. Cả gia đình thường dựng lều trên đồng cỏ trong nhiều tuần, trẻ em nghỉ học theo mùa, và các quy ước cộng đồng về ranh giới bãi thu hái trở thành luật lệ không thành văn.

• Mùa thu hái tạo ra chu kỳ lao động đặc thù, gắn kết cộng đồng nhưng cũng gây tranh chấp ranh giới bãi cỏ.
• Chuỗi giá trị dài qua nhiều tầng thương lái khiến người thu hái chỉ nhận một phần nhỏ giá bán cuối cùng.
• Sự phụ thuộc vào một nguồn thu duy nhất khiến sinh kế dễ tổn thương khi sản lượng sụt giảm.
• Việc dẫm đạp và đào bới trên đồng cỏ núi cao gây tác động tới thảm thực vật vốn phục hồi rất chậm.

Áp lực bảo tồn với đông trùng hạ thảo tự nhiên hiện nay ra sao?

Khai thác cường độ cao kéo dài nhiều thập kỷ cùng với biến đổi khí hậu đã khiến sản lượng đông trùng hạ thảo tự nhiên suy giảm rõ rệt tại nhiều vùng phân bố truyền thống. Loài Ophiocordyceps sinensis (tên khoa học hiện dùng của Cordyceps sinensis) đã được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế đưa vào Danh lục Đỏ ở nhóm sắp nguy cấp từ năm 2020.

• Nhiệt độ tăng làm thu hẹp vùng sinh thái phù hợp cho cả nấm và ấu trùng vật chủ.
• Thu hái trước khi bào tử phát tán làm giảm khả năng tái sinh của quần thể nấm.
• Suy giảm quần thể ấu trùng bướm vật chủ kéo theo suy giảm nguồn nấm.
• Nhiều địa phương đã áp dụng giấy phép thu hái, giới hạn mùa vụ và phân vùng khai thác.
• Nhu cầu tiêu dùng vẫn tăng, tạo động lực cho hàng giả và hàng độn kim loại để tăng khối lượng.

Vì sao thế giới chuyển sang nuôi cấy Cordyceps militaris?

Trước áp lực bảo tồn và giá thành, ngành dược liệu chuyển hướng sang Cordyceps militaris, loài nấm cùng nhóm có thể nuôi cấy hoàn chỉnh trong phòng thí nghiệm trên giá thể gạo lứt, nhộng tằm hoặc môi trường dinh dưỡng nhân tạo. Điểm mấu chốt là loài nuôi cấy này giàu cordycepin, hoạt chất đặc trưng được nghiên cứu nhiều nhất hiện nay, trong khi loài tự nhiên Cordyceps sinensis lại chứa rất ít cordycepin.

Nói cách khác, nuôi cấy không phải là bản sao rẻ tiền của hàng tự nhiên mà là một hướng đi khác về mặt khoa học: chủ động nguồn nguyên liệu, chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất và kiểm soát được các chỉ tiêu an toàn như kim loại nặng, vi sinh vật, độc tố nấm mốc.

Đông trùng hạ thảo có vị trí nào trong đời sống Việt Nam hôm nay?

Tại Việt Nam, đông trùng hạ thảo đã chuyển từ vị thuốc quý hiếm phải nhập khẩu thành sản phẩm được nghiên cứu và nuôi cấy trong nước. Nhiều viện nghiên cứu và doanh nghiệp đã làm chủ quy trình nuôi Cordyceps militaris, đưa dược liệu này vào các dạng dùng quen thuộc như viên nang, sợi khô, bột và trà.

• Sản phẩm viên nang do Viện Sinh Hóa Đông Y Dược phát triển từ dự án VINIF.2021.DA00157 công bố hàm lượng cordycepin 1,5%.
• Dược liệu xuất hiện phổ biến trong ẩm thực bồi bổ: cháo, súp, gà hầm, trà thảo mộc.
• Đông trùng hạ thảo trở thành quà biếu mang ý nghĩa chúc sức khỏe và trường thọ trong dịp lễ Tết.
• Sản phẩm lưu hành hợp pháp phải có mã số công bố theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP và ghi rõ nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe.
• Việc nuôi cấy trong nước giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu và hạn chế rủi ro hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc.

Câu hỏi thường gặp

Bài liên quan