Đông trùng hạ thảo có tốt cho người tiểu đường không?

Đông trùng hạ thảo có tốt cho người tiểu đường không?

Câu trả lời trung thực là: chưa đủ bằng chứng lâm sàng ở người để khẳng định đông trùng hạ thảo có lợi cho người bệnh đái tháo đường. Những gì khoa học ghi nhận đến nay chủ yếu là các tín hiệu sinh học trên mô hình tế bào và động vật, cho thấy một số hoạt chất có thể tham gia điều hoà chuyển hoá glucose và giảm viêm mạn tính. Đó là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, không phải cơ sở để thay thế thuốc.

Trong khung pháp lý Việt Nam, đông trùng hạ thảo được lưu hành dưới dạng thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, không phải thuốc. Theo Nghị định 15/2018/NĐ-CP và Nghị định 38/2021/NĐ-CP, mọi tuyên bố dạng “chữa tiểu đường”, “hạ đường huyết” hay “thay thế insulin” đều là quảng cáo sai quy định. Người bệnh nên xem đông trùng hạ thảo như một lựa chọn bổ trợ dinh dưỡng, cân nhắc cùng bác sĩ, chứ không phải giải pháp điều trị.

Cordycepin và polysaccharide tác động lên chuyển hoá đường theo cơ chế nào?

Hai nhóm hoạt chất được nghiên cứu nhiều nhất là cordycepin (3’-deoxyadenosine) và polysaccharide của nấm. Cordycepin là chất tương tự adenosine: cấu trúc gần giống adenosine nhưng thiếu nhóm hydroxyl ở vị trí 3’, nhờ đó nó có thể gắn vào các thụ thể adenosine và can thiệp vào quá trình tổng hợp RNA. Chính đặc điểm “giống nhưng không phải” này giải thích vì sao cordycepin tác động lên nhiều đường tín hiệu nội bào cùng lúc.

Trong các mô hình tế bào và động vật, cơ chế được mô tả thường xoay quanh hoạt hoá AMPK (AMP-activated protein kinase) — cảm biến năng lượng của tế bào. Khi AMPK được hoạt hoá, tế bào cơ tăng huy động chất vận chuyển glucose GLUT4 ra màng, đồng thời gan giảm tân tạo đường. Đây cũng là hướng tác động của metformin, nên nhiều tác giả xem đây là điểm đáng nghiên cứu tiếp.

• Con đường AMPK – GLUT4: tăng thu nạp glucose vào tế bào cơ trong mô hình thực nghiệm.
• Giảm viêm mạn tính mức độ thấp: giảm biểu hiện các cytokine như TNF-α, IL-6 — các yếu tố liên quan đến đề kháng insulin.
• Chống oxy hoá: polysaccharide làm giảm stress oxy hoá ở tế bào beta tuyến tuỵ trong mô hình gây đái tháo đường thực nghiệm.
• Ảnh hưởng chuyển hoá lipid: một số nghiên cứu trên chuột ghi nhận thay đổi triglyceride và cholesterol, vốn liên quan đến hội chứng chuyển hoá.

Cần nhấn mạnh: các cơ chế trên được quan sát ở nồng độ và liều lượng của môi trường thí nghiệm. Nồng độ hoạt chất mà một người đạt được sau khi uống viên nang hay trà đông trùng hạ thảo thường thấp hơn nhiều, và sinh khả dụng của cordycepin ở người vẫn là câu hỏi mở vì nó bị enzyme adenosine deaminase chuyển hoá nhanh.

Bằng chứng khoa học hiện đang ở mức nào?

Đây là phần quan trọng nhất và cũng là phần hay bị bỏ qua trong các bài quảng cáo. Bằng chứng về đông trùng hạ thảo với đường huyết xếp theo thứ bậc tin cậy tăng dần: nghiên cứu in vitro (trên tế bào nuôi cấy) → trên động vật (thường là chuột gây đái tháo đường bằng streptozotocin) → thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng ở người. Hiện nay, khối lượng nghiên cứu tập trung áp đảo ở hai bậc đầu.

Kết luận thẳng thắn: phần lớn bằng chứng hiện nay là tiền lâm sàng và không thể suy diễn sang người. Một hoạt chất cải thiện dung nạp glucose ở chuột hoàn toàn có thể không tạo ra khác biệt nào trên HbA1c của người bệnh. Ngoài ra, nhiều nghiên cứu dùng dịch chiết chuẩn hoá trong phòng thí nghiệm, khác xa sản phẩm thương mại vốn dao động lớn về hàm lượng hoạt chất.

Người tiểu đường dùng đông trùng hạ thảo có rủi ro gì?

Rủi ro lớn nhất không nằm ở bản thân nấm, mà ở tương tác với thuốc và ở hành vi tự ý điều chỉnh phác đồ. Nếu một sản phẩm bổ sung có bất kỳ tác động nào lên chuyển hoá glucose, khi dùng cùng insulin hoặc sulfonylurea, tổng tác dụng có thể vượt mức mong muốn.

• Có thể gặp rối loạn tiêu hoá nhẹ: đầy bụng, buồn nôn, thay đổi phân trong những ngày đầu.
• Người có cơ địa dị ứng nấm mốc cần thận trọng vì đây là sản phẩm từ nấm.
• Sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể nhiễm kim loại nặng hoặc bị trộn tân dược — rủi ro đặc biệt nguy hiểm với người bệnh mạn tính.

Người bệnh tiểu đường nên làm gì trước tiên?

Thứ tự ưu tiên trong kiểm soát đái tháo đường đã được y học chứng minh rõ ràng, và thực phẩm bổ sung nằm ở vị trí cuối cùng — nếu có. Dưới đây là trình tự thực tế nên theo.

• Bước 1 – Tuân thủ thuốc theo đơn. Uống đúng liều, đúng giờ; không bỏ liều vì bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
• Bước 2 – Điều chỉnh chế độ ăn. Kiểm soát tổng năng lượng và tinh bột tinh chế, tăng chất xơ, rau xanh, đạm nạc; hạn chế đồ uống có đường.
• Bước 3 – Vận động đều đặn. Mục tiêu phổ biến là khoảng 150 phút/tuần cường độ vừa, chia đều các ngày; đi bộ nhanh sau bữa ăn giúp giảm đỉnh đường huyết.
• Bước 4 – Theo dõi định lượng. Đo đường huyết theo hướng dẫn và xét nghiệm HbA1c mỗi 3–6 tháng; khám mắt, thận, bàn chân theo lịch.
• Bước 5 – Ngủ đủ và kiểm soát căng thẳng. Thiếu ngủ mạn tính làm tăng đề kháng insulin.
• Bước 6 (tuỳ chọn) – Cân nhắc thực phẩm bổ sung. Chỉ sau khi năm bước trên đã ổn định, và chỉ khi bác sĩ điều trị biết và đồng ý.

Nếu bác sĩ đồng ý, nên dùng đông trùng hạ thảo thế nào?

Khi bác sĩ điều trị đã nắm được và không phản đối, việc sử dụng nên tuân theo nguyên tắc thận trọng: liều thấp, theo dõi sát, một thay đổi tại một thời điểm. Không nên bắt đầu đông trùng hạ thảo cùng lúc với việc đổi thuốc hoặc đổi chế độ ăn, vì khi đó không thể biết yếu tố nào gây ra thay đổi đường huyết.

• Bắt đầu ở liều thấp nhất mà nhà sản xuất khuyến nghị, không tự tăng liều để “nhanh có tác dụng”.
• Ghi nhật ký đường huyết trong 2–4 tuần đầu để phát hiện dao động bất thường.
• Ưu tiên sản phẩm có công bố hợp quy, số tiếp nhận đăng ký bản công bố, phiếu kiểm nghiệm hàm lượng hoạt chất và kiểm nghiệm kim loại nặng.
• Không dùng đồng thời nhiều sản phẩm bổ sung có cùng hướng tác động lên đường huyết.
• Ngưng sử dụng và báo bác sĩ nếu xuất hiện triệu chứng hạ đường huyết, phát ban, khó thở hoặc rối loạn tiêu hoá kéo dài.

Những ai nên tránh dùng đông trùng hạ thảo?

Một số nhóm nên tránh hoặc chỉ dùng khi có ý kiến chuyên khoa, vì thiếu dữ liệu an toàn hoặc vì nguy cơ tương tác. Với người bệnh đái tháo đường thường có nhiều bệnh đồng mắc, việc rà soát nhóm nguy cơ càng quan trọng.

• Phụ nữ mang thai và cho con bú — chưa đủ dữ liệu an toàn.
• Trẻ em và thanh thiếu niên — không có khuyến cáo liều lượng.
• Người mắc bệnh tự miễn hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch (bao gồm người ghép tạng).
• Người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị làm thủ thuật, phẫu thuật.
• Người suy thận, suy gan nặng — cần ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
• Người có tiền sử dị ứng nấm.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo khoa học, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Người bệnh đái tháo đường cần được theo dõi bởi nhân viên y tế, và mọi sản phẩm bổ sung đều nên được thông báo với bác sĩ điều trị.

Câu hỏi thường gặp

Bài liên quan